Οι προλήψεις από τη φύση τους εγκαθιστούν σχέση αιτίου-αποτελέσματος εκεί που αυτή δεν υπάρχει. Ωστόσο, οι εντυπωσιακές ομοιότητες στον τρόπο με τον οποίο εκφράζονται σε διαφορετικές κουλτούρες έχουν κάτι να πουν σχετικά με τους βασικούς ανθρώπινους φόβους και την εξέλιξή τους.

Ίσως κανένα άλλο τμήμα του ανθρώπινου σώματος δεν έχει συσχετιστεί τόσο με αυτές τις αντιλήψεις όσο ο οφθαλμός. Καθώς αυτό το ευαίσθητο όργανο έχει θεωρηθεί ως «ο καθρέφτης της ψυχής» κάτι τέτοιο δεν αποτελεί έκπληξη. Αυτό το άρθρο παρουσιάζει μια περίληψη των πιο διαδεδομένων προλήψεων και δισειδαιμονιών σχετικά με το μάτι, μερικές από τις οποίες ακόμη δεν φαίνεται να έχουμε απαλλαγεί.

Το «κακό» μάτι

Λίγες προλήψεις είναι τόσο κοινά αποδεκτές όσο αυτή του «κακού» ματιού. Σε γενικές γραμμές, η βασική πεποίθηση είναι ότι ενατένιση που κινητοποιείται από ζήλια ή θυμό μπορεί να έχει καταστροφικά αποτελέσματα στο αντικείμενο του στόχου της[1].

Αυτή η πρόληψη πιθανώς έχει τις ρίζες της στην αρχαία ελληνική και ρωμαϊκή πεποίθηση ότι η όραση γίνεται εφικτή επειδή το μάτι κατευθύνει φως και ενέργεια προς τα αντικείμενα και όχι επειδή προσλαμβάνει και επεξεργάζεται εικόνες[1]. Έτσι, το μάτι θεωρούταν ότι είχε σημαντική δύναμη, η οποία μπορούσε να χρησιμοποιηθεί για κακούς σκοπούς. Η μεγάλη εξάπλωση αυτής της πρόληψης οδήγησε σε θεωρίες που την ανήγαγαν σε ένα βασικό ανθρώπινο φόβο ο οποίος αναπτύχθηκε ξεχωριστά σε κάθε κουλτούρα. Ωστόσο, πρόσφατα, με τη βοήθεια ανθρωπολογικών μελετών, οι απαρχές της εντοπίζονται σε αρχαίες Ινδο-Ευρωπαϊκές κουλτούρες και η διάδοσή της αποδίδεται στο Μέγα Αλέξανδρο και σε άλλους κατακτητές.

Η επίδραση του «κακού» ματιού στον πολιτισμό

Ένα ακόμη μέτρο της σημασίας της επίδρασης αυτής της πρόληψης στον κόσμο είναι ο σχεδιασμός και η χρήση αντικειμένων στην καθημερινή ζωή. Καθώς οι νύφες θεωρούνται φυσικός στόχος ζηλόφθονων ενατενίσεων, θεωρείται ότι ο σχεδιασμός και η χρήση του πέπλου είχε σαν σκοπό να την προστατέψει από τα μάγια. Τα όμοια φορέματα των παρανύφων, το πέταγμα του ρυζιού και το κουβάλημα της νύφης στα χέρια στο κατώφλι του σπιτιού έχουν αναπτυχθεί ως προσπάθειες να αποπροσανατολίσουν το κακό μάτι.

Ομοίως, τα νεογέννητα είχαν ιδιαίτερη σημασία στις αρχαίες κουλτούρες και για το λόγο αυτό θεωρούνταν ως στόχοι μεγάλου φθόνου. Για να αντιμετωπίσουν το κακό μάτι, φυλαχτά με μπλε χάντρες γύρω από το σώμα τους. Αυτή η πράξη προκάλεσε τη σύνδεση του μπλε χρώματος με το ανδρικό φύλο, κάτι που διατηρείται ως τις μέρες μας.Ένα ακόμη μέτρο της σημασίας της επίδρασης αυτής της πρόληψης στον κόσμο είναι ο σχεδιασμός και η χρήση αντικειμένων στην καθημερινή ζωή. Καθώς οι νύφες θεωρούνται φυσικός στόχος ζηλόφθονων ενατενίσεων, θεωρείται ότι ο σχεδιασμός και η χρήση του πέπλου είχε σαν σκοπό να την προστατέψει από τα μάγια. Τα όμοια φορέματα των παρανύφων, το πέταγμα του ρυζιού και το κουβάλημα της νύφης στα χέρια στο κατώφλι του σπιτιού έχουν αναπτυχθεί ως προσπάθειες να αποπροσανατολίσουν το κακό μάτι.

Ακόμη και το σύμβολο Rx που βλέπουμε ακόμη στις συνταγές πιθανότατα προέρχεται από το αιγυπτιακό σχέδιο για το μάτι του Horus, το οποίο αποτελεί ένα μύθο σχετικά με την προστασία έναντι του κακού[1].

Το «παίξιμο» του ματιού

Εξίσου εντυπωσιακές είναι οι πολλές προλήψεις σχετικά με το ακούσιο βλεφάρισμα του ματιού. Στην Κίνα, την Ινδία, τη Χαβάη, το Καμερούν και τη Νιγηρία θεωρείται ότι το «παίξιμο» του ματιού προαναγγέλει σοβαρά γεγονότα που πρόκειται να συμβούν, όπως θάνατος στην οικογένεια, γέννηση ή χρήματα. Μεγαλύτερη σημασία φαίνεται να δίνεται στο αριστερό από ό,τι στο δεξί μάτι. Στην Κίνα, η πρόληψη αυτή είναι τόσο διαδεδομένη που οι βλεφαρισμοί εξηγούνται διαφορετικά ανάλογα με την ώρα της ημέρας. Έτσι, το «παίξιμο» του ματιού στις 4 το απόγευμα μπορεί να σημαίνει μεγάλη χαρά ενώ το ίδιο το μεσημέρι μπορεί να σημαίνει επικείμενη καταστροφή.

Στη σύγχρονη ιατρική, ο ακούσιος βλεφαρισμός του ματιού ονομάζεται «βλεφαρόσπασμος»[3]. Ορισμένες μορφές βλεφαρόσπασμου, αν και σπάνια, μπορεί να σχετίζονται με εγκεφαλικές διαταραχές[3]. Συνήθως όμως είναι ενδεικτικός πιο ήπιων διαταραχών όπως η έλλειψη ύπνου, το στρες ή η μεγάλη κατανάλωση αλκοόλης ή καφέ[4].

Το οπάλιο

Με μια πράγματι εντυπωσιακή ομοιότητα με τα μάτια, το οπάλιο διατηρεί μια ιδιαίτερη θέση μεταξύ των λοιπών πολύτιμων λίθων. Κατά τη διάρκεια του Μεσαίωνα, οι Ευρωπαίοι φέρονται να φοβούνταν και να σέβονταν τη δύναμή του. Ένας προληπτικός ιστορικός έγραψε ότι «η λαμπερή γλώσσα της φλόγας που καίει μέσα στο αληθινό οπάλιο θεωρούταν ένδειξη δαιμονικής κατάληψης»[5]. Επίσης, το οπάλιο θεωρούταν ότι έκανε αόρατο όποιον το φορούσε, γεγονός που το έκανε δημοφιλές στους διαρρήκτες της εποχής αλλά και ότι προστάτευε τον κάτοχό του από όλες τις παθήσεις των ματιών[5].

Το «μαγεμένο» μάτι

Ο Γερμανός γιατρός Georg Bartisch (1537-1607) φέρεται να έγραψε το πρώτο εγχειρίδιο για τη θεραπεία των οφθαλμικών παθήσεων «Ophthalmodouleia». Πέρα από την αξία του για την περιγραφή των πρώτων γνώσεων σχετικά με το μάτι, είναι επίσης ανθρωπολογικά πολύτιμο ως καταγραφή όλων των δαδεδομένων προλήψεων της εποχής. Την εποχή εκείνη οι παθήσεις των ματιών θεωρούνταν ουράνια τιμωρία για παραπτώματα που είχαν σχέση με την αρετή και επιβάλλονταν από τις μάγισσες.

Ο Bartisch διαχώρισε τη μαγεία σε δύο κατηγορίες, τη θερμή και την ψυχρή. Η θερμή μαγεία οδηγούσε σε πυρετό και πρήξιμο των ματιών. Η θεραπεία της περιελάμβανε την αποκύρηξη της αμαρτίας και το πλύσιμο των ματιών με αφεψήματα στρύχνου. Έχει υποτεθεί ότι η μπελαντόνα που υπάρχει στον στρύχνο μπορεί να είχε κάποια επίδραση στη θεραπεία της ραγοειδίτιδας. Στην ψυχρή μαγεία, τρόμος και ρήγη οδηγούσαν σε πρήξιμο των ματιών και αντιμετωπιζόταν με τοπικά βάλσαμα, μεταξύ των οποίων και αίμα από κοράκι.

Παράταιρα χρώματα

Η σημασία της συμμετρίας είναι εδραιωμένη στον άνθρωπο κι έτσι δεν προκαλεί έκπληξη το γεγονός ότι οποιαδήποτε παρεκτροπή αντιμετωπιζόταν με καχυποψία[7]. Έτσι, η ετεροχρωμία της ίριδας, μια κατάσταση κατά την οποία οι ίριδες των ματιών ενός ατόμου έχουν διαφορετικό χρώμα μεταξύ τους αποτέλεσε βάση αρκετών προλήψεων. Σε κάποιες ιθαγενείς κουλτούρες της Αμερικής, η ετεροχρωμία αναφέρεται ως «μάτια του φαντάσματος» και θεωρείται ότι δίνει στον κάτοχό τους τη δυνατότητα να βλέπει και στη γη και στον ουρανό. Σε κάποιες παγανιστικές κουλτούρες της Ανατολικής Ευρώπης η ετεροχρωμία θεωρείται ως ένα σημάδι ότι τα μάτια ενός νεογέννητου έχουν ανταλλαχτεί με αυτά μιας μάγισσας.

Τα μάτια στο θάνατο

Ο θάνατος ενός ανθρώπου με τα μάτια κλειστά θεωρείται ως ένα σημείο ηρεμίας ή ανάπαυσης. Αντιθέτως, τα ανοιχτά μάτια θεωρούνται ως μια αντίληψη της επερχόμενης κρίσης για τις πράξεις του θανόντος κατά τη διάρκεια της ζωής του. Οι αρχαίες ταφικές πρακτικές προσπάθησαν να αντιμετωπίσουν την κατάσταση αυτή τοποθετώντας νομίσματα στα βλέφαρα των νεκρών. Αυτή η πρακτική συνδέεται επίσης με την ελληνική δοξασία ότι ο βαρκάρης Χάρος απαιτούσε πληρωμή για να μεταφέρει τις ψυχές των αποθανόντων προς την αιωνιότητα.

Σε μια προσπάθεια υπέρβασης αυτών των δοξασιών, μια μελέτη διερεύνησε τη θέση των βλεφάρων σε μια σειρά θανόντων, διαπιστώνοντας ότι το 37% παρουσίαζε είτε μερική είτε καθόλου σύγκλειση των ματιών[10]. Δεδομένου ότι η σύγκλειση των ματιών εξαρτάται από τη λειτουργία του κεντρικού νευρικού συστήματος, θεωρείται ότι αυτή η ομάδα ατόμων ήταν πιο πιθανό να παρουσιάζει κάποια διαταραχή αυτού τη στιγμή του θανάτου τους.

Το λευκό των ματιών

Για αρκετές δεκαετίες, ερασιτέχνες εγκληματολόγοι και πολιτικοί αναλυτές πίστευαν ότι η παρουσία «τριών λευκών» στο μάτι ήταν σημάδι διασημότητας ή καταδίκης. Με τον όρο αυτό περιγραφόταν η κατάσταση κατά την οποία το λευκό του ματιού ήταν ορατό όχι μόνο δεξιά ή αριστερά της ίριδας αλλά και πάνω ή κάτω από αυτήν.

Η απαρχή αυτής της πεποίθησης αποδίδεται στον George Oshawa, Ιάπωνα διαιτολόγο, ο οποίος σε μια συνέντευξή του στον Αύγουστο του 1963 φέρεται να προέβλεψε το θάνατο του Κένεντυ λίγους μήνες πριν τη δολοφονία του[11]. Για τον Oshawa τα «τρία λευκά» στα μάτια του προέδρου ήταν σημάδι αρρώστιας και κακής τύχης. Ομοίως, η παρουσία των «τριών λευκών» στα μάτια του Charles Manson θεωρήθηκε σημάδι κοινωνικής διαταραχής[11].

Η συνωμοσία του καρότου

Για δεκαετίες τα καρότα καταναλώνονταν με την πεποίθηση ότι θα βελτίωναν την όραση και θα έκαναν δυνατή την όραση στο σκοτάδι. Τα καρότα αποτελούν αναντίρρητα πηγή β-καροτενίου, ενός αντι-οξειδωτικού που μετατρέπεται σε βιταμίνη Α. Μελέτες δείχνουν ισχυρή συσχέτιση μεταξύ έλλειψης βιταμίνης Α και νυκταλωπίας [13,14] , δεν δείχνουν ωστόσο ότι η βιταμίνη Α και τα καρότα συγκεκριμένα[16] μπορούν να ενδυναμώσουν την όραση ή να προλάβουν την επιδείνωσή της σε υγιή άτομα[14].

Οι απαρχές αυτής της πεποίθησης φαίνεται να έχουν μια αναπάντεχη πηγή: τη βρετανική προπαγάνδα του Β Παγκοσμίου Πολέμου[17]. Με τη βοήθεια του ραντάρ, οι Βρεατανοί πιλότοι μπορούσαν ξαφνικά να εξουδετερώσουν τα γερμανικά αεροπλάνα που βομβάρδιζαν τη Βρετανία κατά τη διάρκεια της νύχτας. Επειδή προφανώς δεν ήθελαν να αποκαλύψουν την αληθινή αιτία των ικανοτήτων τους, διέρρευσαν ότι οι πιλότοι τους κατανάλωναν μεγάλες ποσότητες καρότου. Το κατά πόσο οι Γερμανοί πείστηκαν είναι ασαφές, ωστόσο οι βρετανικές οικογένειες οπωσδήποτε το έκαναν!